Gyda 100 diwrnod cyntaf Llywodraeth newydd Cymru bellach wedi’u cwblhau, a’r Senedd ar fin dychwelyd o Doriad yr Haf, mae Plaid Cymru wedi wynebu craffu ar ei chyflawniad yn erbyn ei chynllun ‘Y 100 Diwrnod Cyntaf‘, a gyhoeddwyd cyn etholiad y Senedd. Mae’r cynllun hwn wedi cynnwys y croesawu o lawer o gamau gweithredu o fewn y cynllun sydd wedi’u cwblhau, yn ogystal â nifer o feysydd lle nad yw gallu Plaid Cymru i gyflawni wedi’i brofi eto.

Mae gan y cynllun lawer o rinweddau; does dim amheuaeth ei fod yn groesawgar cael dyddiad cau clir ar gyfer nifer o gamau pendant, ac mae Plaid Cymru wedi bod yn falch i’w ddweud, sy’n adlewyrchu ei hawydd i lywodraethu gyda thryloywder a chael ei dwyn i gyfrif yn effeithiol.

Ers ei gyhoeddi, mae’r cynllun wedi cael ei feirniadu, oherwydd y dyddiad cau mympwyol o 100 diwrnod, sy’n disgyn yng nghanol yr 8 wythnos o wyliau haf y Senedd, yn ogystal ag am gynnwys y cynllun ei hun.

Gyda’r dyddiad cau cynnar hwn, nid yw’r cynllun yn gallu addo newidiadau polisi sylweddol, a byddai llawer ohonynt angen cymeradwyaeth y Senedd a’r amser ar gyfer craffu a fyddai’n cyd-fynd â hyn. Felly mae’r ymrwymiadau’n canolbwyntio ar osod y sylfeini i lywodraethu, a sefydlu mecanweithiau ar gyfer cyflawni a newid polisi yn y dyfodol, gan gychwyn ffrydiau o waith, yn hytrach na chyflawniadau pendant y bydd pleidleiswyr yn eu teimlo.

Mae Llafur Cymru eisoes wedi bod yn awyddus i gyferbynnu hyn gydag wythnosau agoriadol prif weinidogiaeth y DU, Andy Burnham, sydd eisoes wedi cyhoeddi mesurau gan gynnwys cap o £2 ar brisiau bws a thoriadau TAW ar drydan cartrefi.

Ni olyga hyn, fodd bynnag, nad oes gwaith sylweddol wedi symud ymlaen o dan Blaid Cymru – gellir ystyried bod y rhan fwyaf o’i chamau gweithredu o dan y cynllun wedi’u gwneud – ond yr her wirioneddol i Blaid Cymru fydd dangos i’r etholwyr y bydd cyflawni’n arwain at welliannau pendant go iawn yn eu bywydau yn y blynyddoedd i ddod, waeth beth fo’r cynnydd yn erbyn y ddogfen 100 diwrnod cyntaf, sy’n dechnegol ar y cyfan.

Ffocws Iechyd a Llesiant

Wrth edrych yn gyntaf ar iechyd a gofal, mae newid sylweddol eisoes wedi bod yn null gweithredu Llywodraeth Cymru, gyda sefydlu dau ddirprwy weinidog newydd: Nerys Evans fel Dirprwy Weinidog Iechyd y Cyhoedd ac Ataliol, a Delyth Jewell fel Dirprwy Weinidog Gofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod.

Yr elfen ganolog yn ymgais Llywodraeth Cymru oedd cynnig gofal plant. Mae hyn wedi’i gefnogi gydag ymrwymiad o £55m, gyda Llywodraeth Cymru yn dweud bod pob un o’r 22 awdurdod lleol ar y trywydd iawn i ddarparu 12.5 awr wedi’u hariannu’r wythnos i bob plentyn dwy oed erbyn diwedd mis Mawrth 2027. Er bod hwn yn faes cynnydd pendant, ni fydd yn lleddfu pryderon y sector ynghylch y capasiti gweithlu ychwanegol sylweddol sydd ei angen i gyflawni ymgyrch Llywodraeth Cymru i gyflwyno 20 awr yr wythnos am 48 wythnos ar gyfer pob plentyn rhwng 9 mis a 4 oed.

O ran y GIG, mae Llywodraeth Cymru hefyd wedi cyhoeddi buddsoddiad ychwanegol o £145m, gan gynnwys £100m i gefnogi lleihau amseroedd aros, £25m i ddatblygu canolfannau gofal dewisol newydd, a £20m i fynd i’r afael â gwaith cynnal a chadw hanfodol. Mae hi hefyd wedi sefydlu Grŵp Gorchwyl a Gorffen Gofal Dewisol, wedi cynnal uwchgynhadleddau ar iechyd menywod a’r gweithlu iechyd graddedigion, ac wedi dechrau gweithio ar gynlluniau ar gyfer canser a theleiechyd.

Er gwaethaf y camau gweithredu a gwblhawyd, bydd barnu perfformiad Plaid Cymru yn llawer mwy cysylltiedig â’r cwestiwn o’r camau gweithredu hyn, ac os ey bod nhw’n cyflawni gostyngiadau parhaus a sylweddol mewn rhestrau aros. Bydd Plaid Cymru yn cael ei herio’n arbennig o ran yr amserlenni ar gyfer gostyngiadau o’r fath, gyda’r Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, Mabon ap Gwynfor, eisoes yn wynebu cwestiynau sylweddol ynghylch ystyr dileu arosiadau dwy flynedd o fewn “ychydig fisoedd”. Yn ogystal, bydd pwysau ar Blaid Cymru i ddangos bod eu gweithredoedd yn achosi gostyngiadau y tu hwnt i’w thaflwybr cyn dod i rym, gyda Llafur Cymru yn awyddus i dynnu sylw at y ffaith bod gostyngiadau mewn rhestrau aros eisoes ar y gweill o dan ei llywodraeth.

Ffocws Amgylchedd, Ynni a Seilwaith:

Mae Plaid Cymru wedi cael ei beirniadu ers tro am anghysondeb mewnol (yn ôl rhai) yn ei safbwynt ynghylch seilwaith ynni adnewyddadwy, gyda’r blaid wedi’i hymrwymo i egwyddor sero net tra hefyd yn rheoli sylfaen gefnogaeth wledig hanesyddol lle mae pryderon sylweddol bod y seilwaith ynni adnewyddadwy sydd ei angen i gyflawni sero net yn niweidio cefn gwlad Cymru.

Mae hi wedi cwblhau nifer o gamau gweithredu a amlinellwyd yn y cynllun, gan gynnwys dechrau gweithio ar Strategaeth Datblygu Genedlaethol newydd, Strategaeth Ynni Genedlaethol, a chynnydd tuag at integreiddio Gwasanaeth Ynni Cymru ac Ynni Cymru i Drydan Gwyrdd Cymru. Mae hi hefyd wedi dechrau gweithio ar Gynllun Gweithredu Hinsawdd a Natur, gan gynnwys ymrwymiad i gyrraedd sero net erbyn 2040.

Er gwaethaf y camau gweithredu hyn, ychydig sydd wedi’i wneud i leddfu pryderon ynghylch anghysondeb. Mae diffyg manylion o hyd ynghylch sut mae Llywodraeth Cymru yn bwriadu cyrraedd ei hymrwymiadau sero net tra hefyd yn mynd ar drywydd gwaharddiad ar beilonau dellt dur, a chyfundrefn gynllunio a fydd yn cryfhau llais cymunedau lleol. Hyd yn hyn, dim ond ychydig iawn o sylwadau y mae Llywodraeth Cymru wedi’u gwneud ar sut y gallai’r meysydd polisi hyn weithio yn erbyn ei gilydd a sut y bydd hyn yn cael ei oresgyn, ac nid yw’r ffaith bod cyfrifoldeb dros ynni, sero net a chynllunio wedi’i rannu rhwng tri gweinidog cabinet ar wahân wedi helpu.

Er bod symudiad wedi bod yn erbyn camau gweithredu cynllun 100 diwrnod Llywodraeth Cymru, unwaith eto, ni fydd hyn yn gwneud llawer i hybu hyder ym mherchnogaeth Llywodraeth Cymru o’r materion hyn nes ei bod yn gallu egluro mwy ynghylch sut y bydd yr anghysondebau hyn yn cael eu goresgyn, yn enwedig trwy well dealltwriaeth o’r hyn a fydd wedi’i gynnwys yn y Strategaeth Ynni Genedlaethol a’r Strategaeth Datblygu Genedlaethol.

Beth sydd nesaf?

At ei gilydd, mae 100 diwrnod cyntaf Llywodraeth Cymru dan arweiniad Plaid Cymru wedi dangos ymgais glir i osod y sylfeini ar gyfer ei rhaglen hir dymor, gyda chynnydd ar draws iechyd a gofal a’r amgylchedd ac ynni.

Fodd bynnag, mae natur yr ymrwymiadau yn y cynllun 100 Diwrnod yn golygu bod llawer o’r cynnydd hwn wedi bod yn weithdrefnol yn hytrach nag yn drawsnewidiol ar unwaith. Mae sefydlu cyfrifoldebau gweinidogol newydd, dyrannu cyllid ychwanegol, a chychwyn strategaethau a ffrydiau gwaith newydd yn gamau pwysig, ond yn y pen draw byddant yn cael eu barnu yn ôl eu llwyddiant i drosi’n welliannau mesuradwy i bobl ledled Cymru.

Efallai mai’r 100 diwrnod nesaf fydd yn llawer mwy addysgiadol o ran effeithiolrwydd Llywodraeth Cymru. Gyda’r Senedd yn dychwelyd o Doriad yr Haf, bydd cyfle gennym i weld a all Llywodraeth Cymru reoli’r craffu a’r heriau sy’n wynebu Cymru i gyflawni canlyniadau cadarnhaol, ac nid dim ond cwblhau camau technegol.

Yn benodol, byddwn yn cadw llygad ar ei hymdrechion i basio cyllideb yn llwyddiannus ar ei hail ymgais, a rheoli ei sefyllfa leiafrifol i wthio ei restr addawedig o ddeddfwriaeth drwodd. Mae’n debygol y bydd hyn yn ei gwneud yn ofynnol i Blaid Cymru nid yn unig weithio gyda Llafur Cymru, ond i fod yn fwy rhagweithiol yn ei hymgysylltiad â’r blaid i sicrhau cydweithrediad priodol ac osgoi cyfathrebu munud olaf, sef yr hyn, fel y dangoswyd gan y bleidlais ar y gyllideb, y byddai Llywodraeth Cymru yn naïf i feddwl y gallai ei lwyddiant gael ei gymryd yn ganiataol.

Max McKeown, Rheolwr Monitro Gwleidyddol